
स्वच्छ भारत मिशन






आढावा
स्वच्छ भारत मिशन – शहरी (एसबीएम-यू) हे २ ऑक्टोबर २०१४ रोजी सुरू करण्यात आले, ज्याचा उद्देश शहरी भारताला उघड्यावर शौचमुक्त करणे आणि देशातील ४,०४१ वैधानिक शहरांमध्ये महानगरपालिका घनकचऱ्याचे १००% शास्त्रीय व्यवस्थापन साध्य करणे हा आहे एसबीएम-यू चा दुसरा टप्पा १ ऑक्टोबर २०२१ रोजी ५ वर्षांच्या कालावधीसाठी (ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत) सुरू करण्यात आला. २०२६ पर्यंत सर्व शहरांना “कचरामुक्त” दर्जा प्राप्त करून देणे आणि नागरिकांमध्ये ‘स्वच्छ’ वर्तनाला संस्थात्मक स्वरूप देणे, हे एसबीएम-यू २.० चे ध्येय आहे.
एसबीएम-यू २.० ची अंमलबजावणी गृहनिर्माण आणि शहरी विकास मंत्रालयाद्वारे (MoHUA) राज्ये/केंद्रशासित प्रदेशांमार्फत सर्व वैधानिक शहरांमध्ये (२०११ च्या जनगणनेनुसार आणि त्यानंतर समाविष्ट केलेल्या वैधानिक शहरांमध्ये) केली जाईल.
भारत सरकार, राज्ये/केंद्रशासित प्रदेश आणि शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्था यांच्या भागीदारीने, स्वच्छ भारत अभियान-शहरी २.० (SBM-Urban 2.0) अंतर्गत सर्व शहरांना ‘कचरामुक्त’ करण्यासाठी कटिबद्ध आहे. यामुळे शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDG) २०३० साध्य करण्यास हातभार लागेल, ज्यामुळे अखेरीस शहरी लोकसंख्येच्या जीवनाचा दर्जा आणि राहणीमानाची सुलभता सुधारेल, परिणामी शहरी परिवर्तन घडून येईल.
उद्दिष्टे
- उघड्यावर शौच करणे (ODF) बंद करा
- घन आणि द्रव कचरा व्यवस्थापनात सुधारणा करा
- स्वच्छ आणि आरोग्यदायी पद्धतींना प्रोत्साहन द्या
- शाश्वत स्वच्छता प्रणाली तयार करा
मुख्य फायदे
- घरगुती शौचालय बांधकामासाठी आर्थिक सहाय्य
- स्वच्छ शहरे आणि गावे
- सुधारित सार्वजनिक आरोग्य आणि स्वच्छता
- खर्च बचत: इंधन आणि देखभाल खर्चात घट
- उत्तम कचरा संकलन आणि प्रक्रिया प्रणाली
स्वच्छ भारत मिशन १.० ची उद्दिष्ट्ये
- १००% उघड्यावर शौचमुक्त (ODF) दर्जा प्राप्त करणे
- १००% शास्त्रीय घनकचरा व्यवस्थापनाची खात्री करणे
- 'जन आंदोलना'च्या माध्यमातून २ ऑक्टोबर २०१९ पर्यंत सर्व वैधानिक शहरांमध्ये वर्तणूक बदल.
स्वच्छ भारत मिशन २.०
- दृष्टी
- सर्व शहरांसाठी "कचरामुक्त" दर्जा प्राप्त करणे. (हे एसबीएम २.० शीर्षकाखाली असले पाहिजे)
- मिशन
- हे अभियान २०२१ पासून अंमलात असून, या अंतर्गत भारतातील सर्व वैधानिक शहरांचा समावेश आहे.
शाश्वत घनकचरा व्यवस्थापन
मुख्य घटक
- एमआरएफ, ट्रान्सफर स्टेशन, कंपोस्टिंग प्लांट, बायोमिथेनेशन प्लांट, आरडीएफ प्रक्रिया सुविधा, प्लास्टिक कचरा प्रक्रिया सुविधा, कचऱ्यापासून वीज, सॅनिटरी लँडफिल इत्यादी कचरा प्रक्रिया सुविधांची स्थापना करणे.
- बांधकाम आणि पाडकामाच्या (C&D) कचऱ्याच्या प्रभावी व्यवस्थापनासाठी (१५४ शहरांमध्ये) यांत्रिक साफसफाईची उपकरणे खरेदी करणे आणि प्रक्रिया सुविधा उभारणे.
- सर्व शहरी स्थानिक क्षेत्रांमधील (ULB) सर्व जुन्या कचराभूमींचे जैविक-उपचारीकरण / आच्छादन
शाश्वत स्वच्छता
मुख्य घटक
- वैयक्तिक घरगुती शौचालयांचे बांधकाम (IHHL)
- सामुदायिक आणि सार्वजनिक शौचालयांच्या (CT आणि PT) आसनांचे बांधकाम
- मूत्रालयांचे बांधकाम, तसेच अस्वच्छ शौचालयांचे नूतनीकरण
- शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांना सर्व पर्यटन स्थळे/ जास्त वर्दळीची ठिकाणे/ प्रतिष्ठित शहरे/ धार्मिक स्थळे येथे अतिरिक्त सार्वजनिक शौचालये उपलब्ध करून द्यावी लागतील.
वापरलेल्या पाण्याचे व्यवस्थापन
मुख्य घटक
- सांडपाणी प्रक्रिया संयंत्र (एसटीपी) / एसटीपी-सह-एफएसटीपीची स्थापना
- अडथळा आणि दिशा बदलणे (I&D)
- सेप्टिक टँकमधील गाळ काढण्याची पुरेशी उपकरणे खरेदी करणे
आयईसी / बीसीसी
मुख्य घटक
- एजन्सींना राष्ट्रीय स्तरावर पाठिंबा, मोहीम व्यवस्थापन, राष्ट्रीय स्तरावरील उपक्रमांचा प्रचार आणि पाठपुरावा.
- मोहीम व्यवस्थापन, तळागाळातील संघटनांना सामील करून घेणे, चांगल्या प्रथांचा प्रचार आणि कार्यक्रमांसाठी राज्य/शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्था स्तरावरील सहकार्य.